Εγκώμιο της υποσημείωσης

Η υποσημείωση ως δεύτερη φωνή: η συγγραφέας διαφωνεί με τον εαυτό της με μικρά γράμματα. Υπεράσπιση του πιο διακριτικού σημείου της σελίδας.

Από Ilse Marrow · 2 λεπτά · Διαβάστε την στον ιστό

Η υποσημείωση έχει κακή φήμη, και κατά το μεγαλύτερο μέρος της δικαιολογημένα. Εκεί κρύβουν οι ακαδημαϊκοί τα επιχειρήματα που φοβούνται να διατυπώσουν ανοιχτά, εκεί θάβουν οι δικηγόροι τη ρήτρα που θα έχει σημασία, εκεί καταφεύγει ένα ορισμένο είδος μυθιστοριογράφου για να κάνει επίδειξη πνεύματος εις βάρος του αναγνώστη.¹ Όταν οι άνθρωποι λένε πως μισούν τις υποσημειώσεις, συνήθως εννοούν πως μισούν να αναγκάζονται να κοιτάξουν στο κάτω μέρος της σελίδας και να ανακαλύπτουν πως η πραγματική συζήτηση γινόταν εκεί εξαρχής.

Θέλω να υπερασπιστώ την υποσημείωση παρ’ όλα αυτά, γιατί πιστεύω πως η κακή της φήμη οφείλεται στην κακή χρήση της, ενώ η καλή χρήση της είναι μία από τις μικρές απολαύσεις της ανάγνωσης.

Δύο φωνές

Μια καλή υποσημείωση είναι μια δεύτερη φωνή. Το κύριο κείμενο μιλά στον ρυθμό του επιχειρήματος· η σημείωση βαδίζει πλάι του και λέει κάτι για το οποίο το επιχείρημα δεν έχει χρόνο. Μια πηγή. Μια αμφιβολία. Ένα αστείο που θα διέλυε την παράγραφο αν χωρούσε μέσα της. Ο αναγνώστης μπορεί να ακούσει ή όχι. Αυτή η επιλογή είναι όλο το νόημα: η υποσημείωση είναι το μόνο σημείο μιας σελίδας που ζητά την άδεια.

Γι’ αυτό βάζω τις δικές μου σημειώσεις δίπλα στο κείμενο αντί από κάτω. Σε μια πλατιά οθόνη βρίσκονται στο περιθώριο, δίπλα στη γραμμή στην οποία ανήκουν, ώστε η δεύτερη φωνή να ακούγεται την ίδια στιγμή με την πρώτη.² Στο τηλέφωνο, όπου δεν υπάρχει περιθώριο, επιστρέφουν στο τέλος, όπως οι σημειώσεις σε ένα βιβλίο με μαλακό εξώφυλλο. Όπως κι αν έχει, το κύριο κείμενο δεν σταματά ποτέ για να τις περιμένει.

Ένας κανόνας για τις σημειώσεις

Κρατώ έναν κανόνα, τον οποίο παραβιάζω μόνο επίτηδες: μια σημείωση μπορεί να προσθέτει, αλλά δεν μπορεί να σώζει. Αν μια πρόταση χρειάζεται την υποσημείωσή της για να βγάζει νόημα, τότε η πρόταση είναι λάθος και η σημείωση είναι ένας επίδεσμος. Η δοκιμή είναι να διαβάσεις το δοκίμιο χωρίς καμία από τις σημειώσεις. Αν εξακολουθεί να στέκει, οι σημειώσεις είναι δώρο. Αν καταρρέει, ήταν σκαλωσιά, και η σκαλωσιά πρέπει να κατέβει πριν εγκατασταθεί κανείς.

Έτσι διαβασμένη, η υποσημείωση είναι μια πράξη εμπιστοσύνης. Λέει στον αναγνώστη: να κάτι που βρήκα ενδιαφέρον, και πιστεύω πως θα αποφασίσεις εσύ αν ενδιαφέρει κι εσένα.