Tidetable

Ang bolang bumabagsak sa ala-una

Wed, 04 Nov 2026 00:00:00 GMT

Tuwing hapon, limang minuto bago mag-alas-una, umaakyat ang pulang bola hanggang kalahati ng palo sa bubong ng Flamsteed House sa Greenwich, saka humihinto. Dalawang minuto bago mag-alas-una, umaakyat ito hanggang tuktok. Eksaktong alas-una, bumabagsak ito.¹ Iyon ang buong pagtatanghal, at ganito na ito mula 1833.

Noong Huwebes na pinuntahan ko ito, mga apatnapu kaming nasa looban sa ibaba, at halos lahat ay nakataas ang telepono para kunan ng bidyo ang bolang ginagawa ang karaniwang ginagawa ng mga bola.

Pumunta ako para tingnan ang isang orasan na walang mukha. Isang beses sa isang araw nagbibigay ng oras ang bola-hudyat ng oras sa sinumang nakakakita rito, at ginagawa nito iyon nang walang tunog. Hindi ito tumitiktak, hindi ito tumutunog, wala itong mga kamay. Limang minuto itong naghahanda, saka, sa loob ng wala pang isang segundo, may sinasabi itong tiyak.² Ginawa ito para sa mga taong higit na nangangailangan sa segundong iyon kaysa sa anumang iba pang maibibigay ng orasan.

Orasan para sa mga barko

Nasa ilog ang mga taong pinaglaanan nito. Noong dekada 1830, punô ng mga barkong malapit nang maglayag nang ilang buwan sa dagat ang Thames sa ibaba ng Greenwich, at bawat isa sa mga ito ay may dalang kronometro: isang mabigat na relong maingat ang pagkakagawa ng mga spring, nasa kahong nakasabit sa mga gimbal, nakatakda sa oras ng Greenwich at pinananatili roon, hangga’t maaari, sa buong paglalakbay.

Ang dahilan ay longhitud. Maaaring tukuyin ng nabigador ang lokal na tanghali mula sa araw—ang sandaling pinakamataas ito sa langit—saanman naroroon ang barko. Kung alas-dos kinse sa Greenwich nang ipahiwatig ng kronometro na sumapit ang lokal na tanghali, dalawang oras at labinlimang minuto nang umiikot pakanluran ang barko kaugnay ng daigdig. Dahil umiikot ang daigdig nang labinlimang digri bawat oras, nangangahulugan iyon na tatlumpu’t tatlong digri at tatlong-kapat pakanluran ng Greenwich ang barko. Bawat apat na minutong diperensiya ay katumbas ng isang digri. Payak ang paraan. Nakasalalay ang lahat sa relong iyon.

Kaya kailangang tama ang oras ng relo, o kaya’y alam man lamang kung paano ito nagkakamali.³ Ang isang segundong kamalian sa kronometro ay katumbas ng labinlimang segundong-arko sa posisyon; sa ekwador, mga sangkapat ito ng milyang pandagat.⁴ Ang relong umaabante o nahuhuli nang ilang segundo bawat araw ay palihim na makapagpapalihis sa barko nang ilang milya pagkalipas ng isang buwan, at ang ilang milya ang maaaring magtakda kung sasapit ito sa bukana ng daungan o sa mga batong katabi nito.

Bago naimbento ang bola, kailangang ipadala sa pampang ng kapitan ang kronometro niya para itsek sa oras ng Greenwich, o kaya’y magpadala siya ng opisyal na may dalang relong-pambulsa upang ihambing ito sa mga orasan ng obserbatoryo at magsagwan pabalik dala ang resulta. Hindi mainam gawin ang alinman sa mga iyon sa isang maselang instrumento. Binaligtad ng bola ng oras ang suliranin: sa halip na dalhin ang mga relo sa oras, ipinadala nito ang oras sa mga relo, sa ibabaw ng malayang tubig, sa bilis ng liwanag.

Isang opisyal ng hukbong-dagat, si Robert Wauchope, ang nakaisip nito at naglagay ng unang bola sa Portsmouth noong 1829. Makalipas ang apat na taon, inilagay ng Astronomer Royal na si John Pond ang bola sa Greenwich, sa bubong ng Flamsteed House, ang pinakamatandang gusali ng obserbatoryo. Maliban sa mga panahong itinigil ito dahil sa bagyo o pagkukumpuni, tuluy-tuloy na itong bumabagsak mula noon.

Bakit ala-una, hindi tanghali

Tila tanghali ang pinakanaaangkop na oras. Ito ang oras na sinusukat ng mga astronomo, ang oras na mismong araw ang nagtatakda. At iyon mismo ang dahilan kung bakit hindi ito pinili. Pagsapit ng tanghali, abala sa kanilang mga instrumento ang mga astronomo ng Greenwich, sinusukat ang oras habang tumatawid ang araw sa meridyano, at walang sinumang maaaring iatas sa pagpapatakbo ng bola. Binigyan sila ng ala-una ng isang oras upang magtapos, tingnan ang orasan at umakyat sa bubong.

Nanatili ang kakaibang oras na iyon. Sumunod sa Greenwich ang mga bola ng oras sa iba pang daungan at bumabagsak ang mga iyon tuwing ala-una, samantalang sa Estados Unidos, karamihan ay bumabagsak tuwing tanghali—simula sa Naval Observatory sa Washington noong 1845.⁵ Walang nagmamadali ang magdidisenyo ng pampublikong hudyat-oras batay sa oras ng tanghalian ng isang maliit na pangkat. Pero iyon nga ang hudyat: hindi isang abstraksiyong ipinadala mula sa langit, kundi pangakong binitiwan ng mga partikular na taong naroroon sa tuktok ng isang gusali sa isang takdang sandali.

Mas gusto ko ang limang minutong babala kaysa sa mismong pagbagsak. Limang minuto bago mag-alas-una, umaangat ang bola hanggang kalahati ng palo, at iyon ang tagubilin: itigil ang ginagawa, hanapin ang palo, ihanda nang bukas ang kronometro at ihanda ang lapis. Dalawang minuto bago mag-alas-una, umaakyat ito sa tuktok, at pinagmamasdan mo ito. Hindi ang sandaling lumapag ang bola ang hudyat, kundi ang sandaling nagsimula itong gumalaw. Kung titingin ka sa ibang direksiyon pagsapit ng ala-una at saka ka muling lilingon, hindi mo na ito naabutan; wala nang ikalawang pagkakataon hanggang bukas.

Ang kanyon at ang bola

May mga lungsod na mas pinili ang ingay. Sa Edinburgh, nagpapaputok na ng kanyon mula sa kastilyo tuwing ala-una mula pa noong 1861, at ginagawa pa rin iyon, maliban kung Linggo o ilan sa mga pista opisyal. Gumagana ang kanyon kahit mahamog, di-gaya ng bola, at naaabot nito ang mga taong hindi nakatingin sa tamang bubong. May isa itong kapintasan na natututuhan ng sinumang nakatira sa Edinburgh, maaga man o huli: mabagal ang tunog.

Bumibiyahe ang tunog sa hangin na may temperatura ng silid nang mga 343 metro bawat segundo. Kung tatayo ka isang kilometro mula sa kastilyo, darating nang tatlong segundo ang huli ng putok; kung dalawang kilometro, anim na segundo. Walang halaga ito kung itatakda mo ang oras ng kusinang orasan. Sakuna ito kung itatama mo ang takbo ng kronometro, maliban kung alam mo ang layo at ibabawas mo ang pagkaantalang dulot nito.⁶ May sarili ring ingay ang mga riles.

The startings and arrivals of the cars are now the epochs in the village day. They go and come with such regularity and precision, and their whistle can be heard so far, that the farmers set their clocks by them, and thus one well-conducted institution regulates a whole country.

Henry David Thoreau, Walden (1854), “Sounds”

Isinulat ni Thoreau ang tungkol sa riles na dumaraan sa tabi ng Walden Pond, sa Massachusetts. Walang obserbatoryo ang mga magsasaka roon; mayroon silang sipol na nahuhuli nang ayon sa layo ng tirahan nila mula sa riles. Nilutas ng Edinburgh ang gayunding suliranin sa dalawang paraan: naglagay ito ng bola ng oras sa Nelson Monument sa Calton Hill, na nakikita ng mga barko sa Firth of Forth, at gumamit ng kanyon para sa iba pa.

Nakikita ang bola; hindi ito naririnig. Mula sa kabilang panig ng ilog sa Greenwich, inaabot ng ilang milyon lamang ng isang segundo ang liwanag bago makarating—walang mandaragat ang makasusukat sa ganitong pagkaantala. Iyon ang ibig kong sabihin sa pagiging tapat. Wala nang kailangang itama sa bola. Sinumang makakita rito sa pagsisimula nitong bumagsak ay makakakita nito sa mismong sandaling iyon, saanman siya nakatayo, basta’t nakikita niya ito.

May sarili ring mga kapintasan ang bola. Hindi ito nakikita sa gabi, sa hamog o sa malakas na ulan, at hindi ito itinataas sa mga araw na napakalakas ng hangin, dahil mapanganib sa palo at sa mga taong nasa ibaba ang bolang umaakyat-bumababa rito sa gitna ng unos. Maaaring magpaputok ng kanyon sa anumang panahon. Kailangang pagkatiwalaan ang bola, marahil kaya kakaunti na lamang ang natitira.

Mga kawad

Binago ng telegrapo ang silbi ng bola ng oras. Hanggang mga 1850, oras lamang ng orasan sa tabi nito ang maipahihiwatig ng bola. Nang magkaroon ng kawad, maaari na nitong ipahiwatig ang oras ng orasan sa malayong lugar, nang hindi kailangang malaman ng sinumang naroroon kung anong oras na.

Pinakamainam na halimbawa ang Deal, sa baybayin ng Kent, kung saan naghihintay ang mga barko sa Downs—ang tubig na nasisilungan sa pagitan ng pampang at ng Goodwin Sands—ng hanging magdadala sa kanila pababa sa Kanal. Noong 1855, nilagyan ng bola ng oras ang isang lumang toreng panghudyat ng Admiralty sa tabing-dagat. Mula noon, bumabagsak ito tuwing ala-una kapag dumarating ang hudyat na de-kuryente mula sa Greenwich, mga isang daang kilometro ang layo. Itinataas ito ng tagapag-alaga sa Deal limang minuto bago mag-alas-una at dalawang minuto bago mag-alas-una, gaya ng ginagawa sa Greenwich, saka niya hinihintay ang hudyat sa kawad upang pakawalan ito.⁷ Paminsan-minsan itong gumana hanggang 1927.

Natuklasan na ng mga riles na mas madaling magpatakbo gamit ang iisang oras kaysa sa marami. Sinunod ng Great Western Railway ang oras ng London sa linya nito mula Nobyembre 1840, at noong 1847, iminungkahi ng Railway Clearing House na gayon din ang gawin ng lahat ng kasaping kompanya nito. Sa loob ng ilang panahon, dalawang oras ang sinusunod sa Britain: ang oras ng riles at ang oras na ipinahihiwatig ng araw sa bawat bayan. May dalawang kamay pa rin ang orasan sa Exchange sa Corn Street, Bristol, na may pagitan na mga sampung minuto—isa para sa Bristol at isa para sa London. Noon lamang 1880 naging legal na oras ng Great Britain ang oras ng Greenwich.

There was even railway time observed in clocks, as if the sun itself had given in.

Charles Dickens, Dombey and Son (1848), chapter 15

Isinulat iyon ni Dickens bilang reklamo tungkol sa isang kapitbahayan sa London na winasak-wasak para sa riles. Kung babasahin ngayon, angkop itong paglalarawan sa nagawa ng bola ng oras at ng kawad nito: hindi sumuko ang araw, ngunit dinaig ito ng isang orasan sa gusaling nasa burol.

Ano ang silbi ng bola ngayon

Ginawang di-na-kailangan ng radyo ang bola ng oras. Mula 1924, nagbo-broadcast ang BBC ng anim na maiikling hudyat bago sumapit ang oras, at maririnig ng barko ang oras ng Greenwich saanman nito masagap ang hudyat—sa hamog, sa gabi, kahit walang nakikitang palo. Itinatama ang takbo ng mga kronometro sa tulong ng radyo, at pagkaraan ay ng satelayt; ngayon, karamihan sa mundo ay kumukuha ng oras mula sa mga atomikong orasan nang hindi man lamang iniisip, bilang bahagi ng teleponong ginagamit nito sa pagkuha ng bidyo ng bola.

Gayunman, patuloy ang pagbagsak ng mga bola. Sa Lyttelton, daungan ng Christchurch sa New Zealand, napinsala ng mga lindol noong 2010 at 2011 ang himpilan ng bola ng oras na itinayo noong 1876, at bumagsak ang tore nito dahil sa isang kasunod na lindol noong Hunyo ng taong iyon. Itinayong muli ito at muling binuksan noong Nobyembre 2018.⁸ Walang sinuman sa Lyttelton ang nangailangan nito para itakda ang kronometro. Gayunman, itinayo nila itong muli, gaya ng pagkukumpuni mo sa orasan ng lolo o lola mo: hindi dahil kailangan mo ito para malaman ang oras, kundi dahil iyon ang orasan na laging gumaganap ng tungkuling iyon.

Hindi talaga nagsasabi ng oras ang pinakakilalang bola ng oras sa buong mundo. Mula noong huling gabi ng 1907, ibinababa ang isang bola mula sa poste sa Times Square, New York, upang markahan ang pagsisimula ng bagong taon. Baligtad na bola ng oras ito: dahan-dahan itong gumagalaw sa loob ng isang minuto at dumarating sa hatinggabi, sa halip na maghintay sa itaas at bumaba sa ala-una. Pero pareho ang balarila nito. Iisa ang tinitingnan ng lahat, sa iisang sandali, at nagkakasundo silang lahat.

Limang minutong babala

Nanatili ako sa looban pagkabagsak ng bola. Agad umalis ang karamihan sa mga tao, gaya ng pag-alis ng mga tao matapos ang palabas ng kuwitis. Nasa paanan ng palo ang bola, at may lalaking katabi ko na tumingin sa relo niya at ikinumpara ito sa bola, saka, sa palagay ko, ikinumpara naman sa telepono niya. Tumango siya sa sarili na para bang parehong pumasa ang mga iyon.

Hindi talaga oras ang ibinibigay ng bola. May oras ang bawat nasa looban, hanggang sa pinakamalapit na millisegundo, sa bulsa nila. May ibinibigay itong mas bihira: limang minutong panahong nagkakasundo ang ilang estranghero na panoorin ang iisang bagay, at pagkatapos, isang sandaling eksaktong pareho para sa kanilang lahat. Mas mahalaga ang babala kaysa sa pagbagsak. Malamang na maaabutan mo ang isang hudyat kung kailangan mong maghanda para rito.

Nagsimula akong gumawa ng sarili kong munting bersiyon nito. Limang minuto bago mag-alas-una sa araw ng trabaho, itinitigil ko ang sinusulat ko, at pagsapit ng ala-una ay nagpapatuloy ako. Hindi ako nito ginagawang mas maagap. Binibigyan nito ng gitna ang araw, bagay na hindi nagagawa ng karamihan sa mga orasan.

Mga tala

Ang mga oras na ito ang ibinibigay ng Royal Observatory para sa mga bisita nito. Tumatakbo ang bola ayon sa Greenwich Mean Time kapag taglamig at British Summer Time kapag tag-init, kaya sa tag-init, ayon sa oras ng araw, bumabagsak ito bandang tanghali, may kaunting diperensiya man.
Sa tuktok ng palo ka tumingin, hindi sa paanan nito. Paglapag ng bola, lumipas na ang sandaling ipinahihiwatig nito.
Hindi kailanman muling itinakda ng isang nabigador ang kronometro. Itinatala niya kung gaano kalaki ang paglihis nito (ang error) at kung gaano kalaki ang pagbabago ng paglihis sa bawat araw (ang rate), at isinasama niya ang dalawa sa kanyang mga kuwenta. Mas makasasama pa sa anumang paglihis ang pagbukas sa kaha para galawin ang mga kamay ng orasan.
Umiikot ang mundo nang 360 digri sa loob ng 24 oras, katumbas ng 15 segundong arko sa bawat segundo ng oras. Katumbas ng isang milyang pandagat ang isang minutong arko ng latitud, kaya katumbas ng sangkapat nito ang 15 segundong arko. Palayo sa ekwador, naglalapit-lapitan ang mga guhit ng longhitud at kasabay nito’y lumiliit ang error.
Bumagsak nang tanghali, sa lokal na oras, ang bola sa Washington mula 1845. Gaya ng mga barko sa Thames, ganoon din ang suliranin ng mga barko sa mga daungan ng Amerika; iba lang ang oras ng kanilang tanghalian kaya nalutas iyon.
Mga 20 °C. Bahagyang bumabagal ang tunog sa malamig na hangin—mga 331 metro bawat segundo kapag nagyeyelo—kaya sa isang hapon ng Enero, lalo pang mahuhuli ang putok ng kanyon.
Hindi palaging maaasahan ang linya: may mga araw na napakahina ng dating ng hudyat para pakawalan ang bola, o kaya nama’y hindi ito dumating. Sa loob ng maraming taon, nakabaon sa lupa ang kawad nang walang wastong insulasyon—at sa tabi ng dagat, tiyak na magkakaproblema roon.
Hindi pa ako nakapunta sa Lyttelton. Ang alam ko rito ay mula sa mga larawan ng itinayong-muling tore, na, gaya ng mga bagay na itinayong muli, ay waring bahagyang mas panatag sa sarili kaysa sa dating tore.

Ang huling tren ay isang pangako

Sun, 01 Nov 2026 00:00:00 GMT

Umaalis ng lungsod ang huling tren walong minuto bago maghatinggabi, at sa karamihan ng gabi ay mas kaunti ang pasahero nito kaysa sa bilang ng mga pinto nito. Nagbilang ako. Isang Martes ng Oktubre, labing-isa kaming sakay sa anim na bagon: dalawang nars na pauwi mula sa panggabing duty, isang lalaking may kahon ng cello na nakatulog mula pa sa unang estasyon, isang grupo ng mga estudyanteng sabay-sabay bumaba nang hindi nagpapaalam sa isa’t isa, at kaming mga natira, bawat isa’y nakaupo nang nakatalikod sa direksiyon ng takbo, pinagmamasdan ang mga ilaw sa peron na isa-isang namamatay.

Sa anumang kuwenta, hindi dapat umiiral ang 23:52. Kaya nang gampanan ng bus ang tungkulin nito sa ikasampung bahagi ng gastos, at mas mura pa rito ang voucher para sa taksi ng mga nars. Alam ito ng nagpapatakbo ng tren; tuwing ilang taon, sinasabi ito ng ulat ng isang consultant sa isang talahanayan.¹ Gayunman, bumibiyahe pa rin ang tren, at napag-isip-isip kong bumibiyahe ito dahil hindi talaga ito isang tren. Isa itong pangakong nakalimbag sa pinakailalim ng iskedyul.

Ang sinasabi ng huling hanay

Basahin ang anumang iskedyul mula sa ibaba paitaas, at magbabago ang dating nito. Tungkol sa kapasidad ang mga unang kolum: ilang tao, gaano kadalas, gaano kabilis. Iba naman ang sinasabi ng huling kolum. Sinasabi nito kung hanggang anong oras ka maaaring magpuyat sa labas, kung gaano kalayo sa bahay maaaring mapadpad ang isang usapan bago ito kailangang tumigil. Itinatakda nito ang pinakalabas na hangganan ng isang gabi.

Kapag inalis ng isang riles ang huling tren nito, bihirang ang mga taong nagrereklamo ang mga taong sumasakay rito. Sila ang mga taong maaaring sumakay sana. Ang babaeng ni minsan ay hindi nahuli sa 23:52 ay nagpaplano pa rin ng oras ng hapunan batay sa kaalamang maaari siyang mahuli rito. Alisin ang tren at matatapos ang hapunan pagsapit ng alas-diyes, dahil may panganib na ngayon, at sapat na ang panganib na iyon.

Listahan ng mga oras ang iskedyul. Listahan ng mga pahintulot ang huling hanay nito.

Isinulat ko ang pangungusap na iyon sa likod ng tiket noong Martes ng Oktubre, at pinaniniwalaan ko pa rin ito, bagaman mas maganda ang tunog nito sa hatinggabi kaysa sa umaga.

Para kanino ito

Ang mga nars ang malinaw na sagot, at mahalaga sila. Utang ng isang bayang nais magtrabaho ang mga tao sa gabi sa kanila ang paraang makauwi na hindi nakasalalay sa kung may maghihintay sa kanila. Pero mahalaga rin ang lalaking tumutugtog ng cello, gayundin ang mga estudyante, at ang kung sino man ako sa tren na iyon: isang taong nagtagal nang sobra sa isang bagay na maganda. Sa pamamagitan ng huling tren, sinasabi ng bayan na maaari kang magtagal nang higit sa nararapat, basta’t hindi sobra, kahit minsan.

May sandali, ilang estasyon mula roon, na pinapahina ng drayber ang mga ilaw sa bakanteng mga bagon upang makatipid ng kuryente, at nagpapatuloy ang tren sa dilim habang ang bagon lamang namin ang maliwanag, tulad ng isang silid na inilayo mula sa bahay nito. Walang nagsasalita. Natutulog ang lalaking may cello. Wala akong alam na ibang pampublikong lugar kung saan maaaring mapag-isa nang lubos.

Ang halaga ng isang pangako

Hindi ko inaangking tatanggapin ng komite sa pananalapi ang argumentong ito. Mahal ang isang pangako dahil tinutupad ito lalo na sa mga gabing hindi naman ito kailangan. Iyan ang dahilan kung bakit pangako ito, hindi serbisyo.² Sa araw na bumiyahe lamang ang 23:52 kapag puno ito, hindi na ito magiging huling tren at magiging isa na lamang itong tren na nagkataong huli.

Kaya binibilang ko ang mga pasahero, at hindi ko sinasabi kahit kanino ang bilang. Maliit na bilang ang labing-isa. Sapat na sapat din ang dami nila upang mapuno ang isang bayan ng kaalamang makakauwi ito.

Mga tala

Maingat at patas ang pinakabago, at mga apatnapung pahina ang haba. Nasa ikalawang talata ang rekomendasyon nito; ipinapaliwanag naman ng natitirang tatlumpu’t siyam na pahina kung bakit walang susunod doon.
Sa lola ko nagmula ang pagkakaibang ito; tungkol iyon sa mga parola, hindi sa mga tren. Hindi pa siya nakakita ng parola; ang tinutukoy niya ay ang kapatid niyang lalaki, na tumatawag tuwing Linggo, may sasabihin man siya o wala.

Muli ang biyolonselista

Tue, 20 Oct 2026 00:00:00 GMT

Nasa tren ng 23:52 na naman ang lalaking may kahon ng biyolonselo. Tulog siya mula pa sa unang estasyon, gaya ng dati, habang nakapatong ang isang kamay sa kahon na para bang baka umalis iyon nang wala siya. Apat na beses ko na siyang nakita, at ni minsan ay hindi ko siyang nakitang gising; napagpasyahan kong ayaw kong malaman kung saan siya tumutugtog. May ilang palagiang nakakasabay na mas mabuting hayaang manatili na lamang na parang panahon.

Apat na minuto, dagdag na tala

Sun, 12 Jul 2026 00:00:00 GMT

Matapos ang sanaysay tungkol sa orasan ko sa kusina, ipinadala sa akin ng mga mambabasa ang sarili nilang mga orasan na mali ang oras: may mga mabilis, may mga mabagal, at sa isang kaso, sadyang umaandar nang pabaligtad. Limang minuto ang pinakakaraniwang agwat. Dalawampu’t dalawang minuto ang rekord, hawak ng isang mambabasang nagsasabing hindi pa siya nahuhuli kahit minsan at ni minsan ay hindi niya alam kung anong oras na. Hindi ako maglalathala ng mga pangalan. Bawat isa sa mga orasan na ito ay lihim ng isang tahanan.

Nauuna nang apat na minuto ang orasan sa kusina

Sun, 07 Jun 2026 00:00:00 GMT

Nauuna nang apat na minuto ang orasan sa kusina ko. Alam ko iyon, alam iyon ng lahat ng minsan nang tumuloy sa apartment, pero tuwing umaga ay ginagampanan pa rin nito ang tungkulin nito: tinitingnan ko ito, nakikita kong huli na ako, nagmamadali ako, at nakararating ako sa oras. Dapat ay wala nang silbi ang orasan na alam ng lahat na mali ang oras. Pero ang akin ang pinakakapaki-pakinabang na bagay sa silid.

Isang kasinungalingang umepekto

Nagtanong-tanong ako, at halos lahat ng kakilala ko ay may orasan na gaya niyon. Pitong minuto ang pauna ng orasan ng kotse ng kapatid kong babae. Sampung minuto namang pinaaga ng isang kasamahan ang lahat ng orasan sa bahay niya maliban sa nasa silid-tulugan, na tama ang oras, “para makatulog ako.” Tatlong minuto ang pauna ng orasan ng panadero sa kalyeng nasa likod ng palengke, sa ibabaw ng pugon niya, at ganoon na iyon sa loob ng tatlumpung taon, bagaman hindi niya masabi kung bakit.¹

Ang interesado ako ay patuloy na umepekto ang kasinungalingan kahit matagal na itong nabisto. Iisipin mong kapag alam kong nauuna nang apat na minuto ang orasan, madali ko na lang ibabawas ang apat na minuto at magpapahinga. Pero hindi. Nangangailangan ng pagsisikap ang pagbabawas, at sa mga unang minuto ng umaga, wala akong sobrang lakas para roon. Mas mabilis ang orasan kaysa sa kakayahan kong magkalkula, kaya ito ang nananalo.

Oras na maaari mong tutulan

Sa palagay ko, may iba pa ring nangyayari rito. Ang orasan na eksakto ang oras ay isang awtoridad: wala kang maipapangatwiran dito. Ang orasan namang bahagyang mali ang oras ay parang kasama. May sarili itong pagkatao. Maaari mo itong katwiranan, bulungan ng reklamo, at patawarin. Nagiging bahagi ito ng tahanan sa paraang hindi kailanman magiging bahagi nito ang oras sa telepono—na tama hanggang sa segundo at pare-pareho para sa lahat.

Dapat tama ang oras ng mga pampublikong orasan, at tama nga dapat. Walang saysay ang lantsa kung wala ang mga ito. Pero maaari nating panatilihing atin ang mga orasan sa bahay, at dahil atin ang mga ito, maaari rin silang magkamali sa paraang natatangi sa atin.

Naisip ko nang itama ang orasan ko. Nagpasya akong huwag gawin iyon. Mahuhuli ako nang apat na minuto sa buong natitira kong buhay.

Mga tala

Nang usisain, sinabi niyang hindi alam ng tinapay kung anong oras na, at gayon din siya bago magkape.

Sandaling humihinto ang orasan sa istasyon

Sun, 05 Apr 2026 00:00:00 GMT

May ginagawa pala ang malaking orasan sa bulwagan ng istasyon na hindi ko napansin hanggang nitong tagsibol: umiikot ang pangalawang kamay nito nang bahagyang mas mabilis kaysa sa takbo ng isang segundo, saka humihinto sa pagsapit ng minuto at naghihintay, ganap na hindi gumagalaw, ng hudyat mula sa kung saan. Pagkatapos, lumulukso ang kamay ng minuto at nagsisimula itong muli. Sinusukat nito ang oras sa pamamagitan ng panandaliang paglihis dito, saka muling pagsang-ayon. May mas masahol pa akong maiisip na paraan para mabuhay.

Pagbasa ng talaan ng pagtaas at pagbaba ng tubig-dagat

Sun, 01 Feb 2026 00:00:00 GMT

Sa bintana ng tanggapan ng daungan ay may isang papel na naghuhula sa lagay ng dagat sa buong taon. Nakalista roon, sa bawat araw, ang mga oras ng dalawang pagtaas at dalawang pagbaba ng tubig, at kung gaano kataas o kababa ang bawat isa, hanggang sa sentimetro. Inilimbag ito bago magsimula ang taon. Sa abot ng nalalaman ng sinuman, tama ito.

Para sa akin, isa ito sa pinakakamangha-manghang dokumentong iniingatan ng isang bayan, at halos walang humihinto upang basahin ito.

Paano hinuhulaan ang galaw ng dagat

Hindi lagay ng panahon ang pagtaas at pagbaba ng tubig-dagat. Isa itong pagkukuwenta. Tumataas at bumababa ang tubig dahil hinihila ito ng buwan at araw, at dahil nauulit sa mga siklong nasusukat ang mga hatak na iyon: ang pangunahing siklo, na dulot ng buwan, ay tumatagal nang kaunti sa labindalawang oras at dalawampu’t limang minuto. Kaya bawat araw, mga limampung minuto pang huli dumarating ang pinakamataas na tubig.¹ Idagdag pa ang mas maikling siklo ng araw, ang marahang pag-uga ng orbita ng buwan, at ang hugis ng partikular na baybayin, at makukuwenta mo ang galaw ng dagat ilang taon pa sa hinaharap. Hindi inoobserbahan ng tanggapan ang taib bukas. Tinitingnan nila ito sa talaan.

Maliit ang pagtaas at pagbaba ng tubig rito. Sa karaniwang araw, mas mababa pa sa taas ng mesa sa kusina ang agwat ng pinakamataas at pinakamababang tubig, at pinagtatawanan ito ng mga bisita mula sa mga baybayin sa laot. Pero hindi ibig sabihin ng maliit ay walang halaga. Ang agwat na katumbas ng taas ng mesang iyon ang nagtatakda kung tuyo ang matatandang baitang sa tabi ng pamilihan ng isda, kung makakaalis sa puwesto nito ang bangkang malalim ang kilya, at kung makakalakad ang mga bata papunta sa batong may singsing na bakal.

Ang hindi nito sinasabi

May isang malaking bagay na hindi sinasabi ng talaan, at maaga itong natututuhan ng mga taong namumuhay ayon dito. Hinuhulaan nito ang dagat na nililikha ng buwan. Hindi nito mahuhulaan ang dagat na nililikha ng hangin. Itinutulak ng malakas na hanging nagmumula sa timog ang tubig papunta sa pampang, kaya mas mataas sa nakalimbag ang dumarating na pagtaas ng tubig; maitutulak naman palayo ng malamig na hanging nagmumula sa hilagang-silangan—ang hanging bumababa mula sa talampas tuwing taglamig—ang dagat, kaya mas mababa sa inaasahan ng sinuman ang tubig sa daungan.²

Kaya binabasa ang talaan habang minamasdan ang langit. Hindi ito lubos na pinagkakatiwalaan ng mga mangingisdang tinanong ko, pero hindi rin nila ito ipinagwawalang-bahala. Itinuturing nila ito na parang mga direksiyon mula sa isang matalik na kaibigang lubos mong pinagkakatiwalaan: tama tungkol sa mga daan, mali tungkol sa trapiko.

Sa palagay ko, ganyan dapat basahin ang karamihan sa mga bagay na nakalimbag at nag-aangking alam ang hinaharap. Basahin ang mga kuwenta. Pagkatapos, sumilip sa bintana.

Mga tala

Mga constituent ang tawag ng mga siyentista ng pagtaas at pagbaba ng tubig sa mga regular na siklong ito, at ang pangunahing siklong dulot ng buwan ay may kaaya-ayang tuyong pangalang M2. Pinagsasama ng prediksiyon ng taib ang dose-dosenang siklong ito, na bawat isa’y may sariling bilis at laki para sa isang partikular na daungan.
Sa mga araw na iyon, idinidikit ng tanggapan ng daungan ang isang sulat-kamay na tala sa sulok ng talaan. Iisa ang sinasabi nito sa tuwina—ang parehong tatlong salita, na hindi ko isasalin dahil hindi magagalang ang mga iyon.

Mababang tubig, mas mababa pa sa nakalimbag

Sun, 18 Jan 2026 00:00:00 GMT

Bumaba mula sa talampas ang malamig na hangin magdamag, at pagsapit ng umaga, dalawampung sentimetro pang mas mababa ang tubig sa daungan kaysa sa ipinangako ng talahanayan ng pagtaas at pagbaba ng tubig. May berdeng guhit sa mga lumang baitang sa tabi ng pamilihan ng isda, na walang nakakita mula pa noong nakaraang taglamig. Nakadikit sa sulok ng talahanayan sa bintana ng opisina ang sulat-kamay na tala, ang dati ring tatlong salita. Isinusulat iyon ng isang batang lalaki sa kuwaderno. Hindi ko siya pinigilan.

Ang isinusulat ng mga mambabasa sa mga palugit

Sun, 07 Dec 2025 00:00:00 GMT

Bumili ako ngayong linggo ng kalipunan ng mga sanaysay na segunda-mano, sa halagang katumbas ng isang kape. May mga isinulat sa mga palugit nito ang tatlong magkaibang mambabasa sa loob ng tila limampung taon: ang isa, gamit ang estilograpo, puro tandang pananong; ang isa, gamit ang lapis, ay nagsasalungguhit at nagsusulat ng “oo”; at ang isa, gamit ang bolpen, ay nagwawasto sa dalawa. Laging tama ang mambabasang may bolpen, at siya ang pinakahindi ko gusto. Lalong gumanda ang aklat dahil sa kanilang tatlo.

Ang mahabang bakasyon ng pilcrow

Sun, 02 Nov 2025 00:00:00 GMT

Tumingin ka sa simula ng alinmang talata sa isang aklat na nalimbag, at makikita mo ang isang maliit na bakanteng puwang: ang pasok ng talata. Wala itong hitsura—at halos wala nga ito. Iyon ang puwang na dating kinaroroonan ng isang tanda.

Ang tandang iyon ay ang pilcrow, ¶, ang baligtad at dobleng titik na ipinapakita pa rin ng mga word processor kapag ipinahanap mo sa mga ito ang mga nakatagong karakter. Sa mahabang bahagi ng kasaysayan ng pagsulat, hindi talaga ito nakatago. Nasa unahan ito ng isang bagong kaisipan, kadalasang ipinipinta sa pula, at ipinababatid sa mambabasa na nagtapos na ang isang pangangatwiran at nagsimula na ang kasunod.

Isang titik na naging tanda

Nagsimula bilang titik ang pilcrow. Minamarkahan ng mga eskribang nagsusulat sa Latin ang isang bagong seksiyon, isang capitulum, sa pamamagitan ng C. Sa paglipas ng mga siglo, nagkaroon ng patayong guhit ang C, saka ng isa pa, at napuno ang loob nito, hanggang sa hindi na ito mukhang titik kundi isang munting itim na bandila.¹ Madalas itong idagdag matapos maisulat ang teksto, ng ibang tao na iba rin ang tinta: ang rubricator, na ang tungkulin ay maglagay ng pula.

Dito nagsimula ang suliraning dulot ng paghahati-hati ng gawain. Nag-iiwan ng puwang ang eskriba sa simula ng bawat seksiyon upang punan iyon ng rubricator. Nang dumating ang paglilimbag, ipinagpatuloy ng mga tagalimbag ang nakagawian: inililimbag nila ang itim na teksto at iniiwan ang puwang upang lagyan iyon ng kamay ng tao ng mga pulang tanda. Ngunit ang mga kamay na iyon ay unti-unting hindi na dumarating.² Lumalabas ang mga aklat na walang laman ang mga puwang. Nasanay ang mga mambabasa sa mga puwang. Sa kalaunan, ang puwang na mismo ang naging tanda.

Ang pasok ng talata bilang multo

Para sa akin, isa ito sa mga pinakanakaaantig na kuwento sa kasaysayan ng pahina. Sa unahan ng bawat talatang may pasok na nabasa mo, naroon ang isang munting kawalan—ang bakas ng isang pulang tandang walang nagpinta. Limang daang taon na nating binabasa ang multo ng pilcrow at tinatawag itong bakanteng espasyo.

Ibinabalik ng mga pahinang ito ang kaunting pula. Nasa gilid ang numero ng bawat talata sa isang sanaysay, nakasulat sa ikalawang tinta; at nakalimbag sa pula ang mga unang salita ng bawat sanaysay, gaya ng pagmamarka sana ng rubricator sa simula ng isang teksto. Hindi ito bunga ng pangungulila sa nakaraan. Kapaki-pakinabang ang isang numero: naituturo nito sa mambabasa ang eksaktong bahaging hindi niya sinasang-ayunan sa akin. Hinala ko, iyon talaga ang layunin ng mga pulang tanda noon pa man.

Mga tala

May sarili at mahabang kasaysayan ang pangalan nito sa Pranses at Ingles, mula sa salitang Griyego na paragraphos, isang marka sa gilid. Pagdating nito sa Ingles, naging, bukod sa iba pa, “pylcrafte”. Mas maluwag ang mga tuntunin sa pagbaybay noon.
Payak ang ekonomiya nito. Daan-daang ulit na maipi-print sa loob ng isang oras ang itim na teksto; kailangang ipinta nang paisa-isa ang mga pulang marka. Mura ang isa at mahal ang isa pa, kaya nanaig ang mura.

Kampana tuwing Linggo

Sun, 12 Oct 2025 00:00:00 GMT

Sarado tuwing Linggo ang panaderya sa likod ng palengke. Gayunman, pagsapit ng alas nuwebe kinse, bumubukas ang dalawang bintana sa kalye, nananatiling bukas nang isang minuto, at muling nagsasara. Tatlong Linggong magkakasunod kong napanood itong mangyari. Walang naghihintay ng tinapay. Naghihintay sila sa kampana, dahil nakagawian na, at kapag hindi ito tumunog, bumabalik sila sa kani-kanilang umaga nang bahagyang bigo at, sa palagay ko, bahagyang panatag din na may hulma ang linggo.

Isang kampanilya para sa mga panadero

Sun, 07 Sep 2025 00:00:00 GMT

Alas nuwebe kinse tuwing karaniwang araw, at alas nuwebe y medya tuwing Sabado, tumutunog ang isang kampanilyang hawak-kamay sa makitid na kalyeng nasa likod ng palengkeng may bubong. Isa itong maliit na kampanilyang tanso na may hawakang kahoy, gaya ng ginagamit noon ng isang guro para tapusin ang pahinga, at pinatutunog ito ng sinuman sa dalawang panadero na may kamay na nadikitan ng harina sa oras na iyon. Ibig sabihin nito, nailabas na ang ikalawang salang mula sa pugon. Ganoon na ang kahulugan nito sa kalyeng ito, mula pa bago isinilang ang sinuman sa kanilang dalawa.

Parang walang nakaaalam nito sa mga wala pang limampung taong gulang. Akala ng mga nakababatang residente ay magandang dagdag ang kampanilya, munting palabas para sa mga bisita. Isinusuot naman ng mga nakatatanda ang kanilang mga amerikana.

Ang una at ikalawang salang

Ang unang salang ng isang panaderya ay para sa mga may pupuntahan: mga manggagawa, mga maagang naghahatid ng mga bata sa paaralan, sinumang kumakain nang nakatayo. Nailalabas ito nang alas-sais at nauubos pagsapit ng alas-siyete. Ang ikalawang salang ay para sa mga mananatili. Ito ang tinapay para sa tanghalian, ang mga pandesal para sa matandang babaeng nasa ikatlong palapag na hindi na umaakyat ng hagdan bago mag-alas-diyes, ang buong tinapay na ipinag-aakyat sa kanya ng isang kapitbahay.

Umiiral ang kampanilya dahil ibang uri ng pangako ang ikalawang salang. Hindi nadaraanan ng mga suki nito ang tindahan habang papunta sila sa kung saan; kailangan silang tawagin. Bago nagkaroon ng mga telepono, bago pa nagkaroon ang sinuman ng mapagkakatiwalaang orasan sa kusina, tunog lamang ang paraan para ipaalam sa mga tao sa isang kalye na may naghihintay na mainit na tinapay.¹

Isang orasan na tunog

Gusto ko na sinusukat ng kampanilya ang oras nang hindi ito ipinakikita. Hindi ito mababasa, maririnig lamang, at iba-iba ang dating nito sa bawat bintana: matinis sa kanto, mahina at mapurol sa likod ng looban, halos hindi marinig sa mga pinakataas na palapag, kung saan noon pa man ay umaasa na ang mga tao sa ibaba na ipasa paitaas ang balita. Sa ganitong paraan, hindi lamang oras ang sinusukat nito kundi pati ang kalye—ang lalim nito at ang ugnayan ng mga magkakapitbahay.

Nang tanungin ang mga panadero ilang taon na ang nakararaan kung titigil na ba sila sa pagpapatunog nito ngayong may telepono na ang lahat, sinabi ng nakatatanda sa kanilang dalawa na titigil siya kapag hindi na handa ang tinapay. Mas mahusay ang sagot kaysa sa nararapat sa tanong.²

Mga tala

Paksa sa susunod na bahagi ng seryeng ito ang mga orasan sa kusina, o kaya’y kamag-anak man lang nila. Bihira silang tumumpak at halos hindi kailanman pinagkakatiwalaan—na hindi iisa ang ibig sabihin.
Ako ang nagtanong. Umaasa akong makakuha ng sipi tungkol sa tradisyon. Sipi tungkol sa tinapay ang nakuha ko—na siya ring punto, pero mas kapaki-pakinabang ang pagkakasabi.

Isang talaorasan ng bus sa drawer

Sun, 10 Aug 2025 00:00:00 GMT

Nang ayusin ko ang drawer sa kusina, may nakita akong talaorasan ng bus mula 2009, nakatiklop sa walong bahagi at malambot na gaya ng tela. Dumaraan pa rin ang mga bus sa bawat rutang nakalista rito. Wala ni isa sa mga ito ang dumaraan sa dating mga oras. Dati, umaalis ang bus 14 pitong minuto pagkaraan ng bawat oras; ngayon, sa ikalabindalawang minuto na. Sa kung saanman sa pagitan ng dalawang oras na iyon, may idinaos na pulong, inusog nang limang minuto ang umaga ng lahat, at wala nang nakaaalala kung pumayag sila rito.

Sa pagsagot nang huli sa mga liham

Sun, 06 Jul 2025 00:00:00 GMT

Sumulat sa akin noong Marso ang isang mambabasa tungkol sa sanaysay ko sa lantsa. Lumaki siya sa kabilang pampang at iba ang naaalala niyang tunog ng busina: dalawang maiikling hudyat, aniya, hindi isang mahabang hudyat, at kapag mahamog lamang. Maingat at bukas-palad ang liham niya—tatlong pahina, yaong uri ng liham na nangangailangan ng isang buong gabi para maisulat. Sinagot ko iyon noong nakaraang linggo. Hulyo na.

Gusto ko siyang hingan ng tawad dito, sa harap ng lahat, dahil karapat-dapat siya sa mas mabilis na sagot. Gusto ko ring sabihin kung bakit hindi ako nakatitiyak na nararapat siyang mas mabilisang sagutin.

Ang bilis ng lahat ng ito

Karamihan sa mga mensahe ngayon ay dumarating na tila humihiling ng sagot sa loob lamang ng panahong ginugol sa pagpapadala ng mga iyon. Iba ang hinihingi ng isang liham na gaya ng sa kanya. Mabagal niya itong isinulat, sinadya niya, at bahagi ng sinasabi nito ang kabagalan: Pinag-isipan ko ito, at gusto kong pag-isipan mo rin. Magalang sana ang sagot na naisulat sa gabing iyon ding iyon. Ngunit magiging isang uri rin iyon ng pagtanggi—isang paraan ng pagsasara sa usapin sa halip na pag-ukulan iyon ng pansin.

Kaya pinag-ukulan ko iyon ng pansin. Binalikan ko ang lantsa. Tinanong ko ang tauhan sa kubyerta tungkol sa mga hudyat ng busina kapag mahamog, at tiningnan niya ako na para bang tinanong ko kung lumulutang ba ang mga bangka, saka niya ikinuwento nang mahaba-haba na tama siya.¹ Tinanong ko ang dalawa sa matatandang manlalangoy; hindi sila nagkasundo sa isa’t isa ni sa kanya. Binasa ko ang mga tuntunin sa daungan, na walang nilulutas at napakahaba. Nang sumulat ako pabalik, mas mahusay na ang sagot ko kaysa sa maipapadala ko sana noong Marso, at mayroon pa akong tatlong bagong tanong na ilalagay sa dulo nito.

Isang munting tuntunin

Ayokong gawing kabutihan ang sarili kong pagiging magulo. May mga liham na kailangang sagutin agad, at napabayaan ko rin ang mga iyon. Pero nagsimula akong sumunod sa isang tuntunin, na hiniram ko sa isang kaibigang may tindahan ng libro: sagutin agad ang maiikling mensahe at dahan-dahan naman ang mahahabang liham—huwag na huwag ang kabaligtaran.

Sumagot siya at sinabi niyang dumating ang tugon ko noong umaga ng unang mainit-init na araw ng taon. Aniya, sulit naman ang paghihintay. Hinala ko, nagpakabait lang siya. Itinatabi ko pa rin ang liham.

Mga tala

Dalawang maikling hudyat sa hamog, isang mahabang hudyat kapag umaalis sa maaliwalas na panahon. Naitama na ang sanaysay, kalakip ang isang tala. Ang mga pagwawasto ang pinakamakabuluhang mga liham na natatanggap ko, at sila rin ang pinakamabilis kong sinasagot.

Dalawang maiikling tunog ng busina

Sun, 15 Jun 2025 00:00:00 GMT

Sumulat sa akin ang isang mambabasang lumaki sa kabilang pampang para sabihing kapag mahamog, dalawang maiikling tunog ng busina ang pinatutunog ng lantsa, hindi isang mahabang tunog. Pinagtitibay ito ng tripulante. Para sa maaliwalas na umaga ang mahabang tunog. Itinama ko na ang sanaysay, at nagpapasalamat ako: walang tatalo sa isang pagwawasto bilang patunay na may nagbasa hanggang dulo.

Ang lantsang walang hinihintay

Sun, 04 May 2025 00:00:00 GMT

Umaalis ang unang lantsa nang dalawampung minuto bago mag-alas-siyete, at umaalis nga ito nang dalawampung minuto bago mag-alas-siyete. Sinabi ko iyon sa ganoong paraan dahil ganoon magsalita ang mga tao rito, na may gayunding diin sa ikalawang bahagi, gaya ng pagsasabi mo tungkol sa isang kaibigan na tapat siya at tapat nga siya. Itinataas ang rampa sa 6:39 and fifty seconds. Kung tumatakbo ka sa pantalan sa sandaling iyon, titingnan ka ng tripulante nang may pakikiramay, pero hindi siya kikilos.

Dalawang beses na akong naging taong iyon. Galit na galit ako noong una. Noong ikalawa, naunawaan kong totoo ang pakikiramay ng tripulante, at iyon nga ang punto.

Isang bangkang nagsisilbing orasan

Hindi basta kaginhawahan ang isang lantsang laging nasa oras. Isa itong instrumento. Ibinabatay ng mga tao sa kabilang pampang ang kanilang umaga sa busina nito, na tumatawid sa tubig isang minuto bago ang alis; ibinubukas ng panaderya ang mga panangga sa bintana kapag naririnig iyon, at ginagamit naman ng matatandang lalaking lumalangoy mula sa mga bato sa lahat ng panahon ng taon ang tunog nito para malaman kung giniginaw na sila nang sapat upang umahon.¹ Walang nagplano nito. Napakatagal na naging maagap ng bangka kaya inayos ng bayan ang sarili nito ayon sa pagiging maagap na iyon, gaya ng harding umaayon sa pader.

Kung magsisimulang maghintay ang lantsa sa mga nahuhuli, hindi ito magiging mas mabait. Magiging malabo lamang ang takdang oras nito. Makikipagtawaran ang bawat tao sa pantalan sa bawat isa: isang minuto para sa babaeng may dalang andador, isang minuto para sa batang lalaging nahuhuli, isang minuto para sa akin. Tutunog ang busina sa 6:41, pagkatapos ay sa 6:43, at magtatagal nang sobra sa tubig ang mga manlalangoy.

Ang kabutihang hindi paghihintay

Ang pinangangalagaan ng tripulante kapag hindi niya ibinababa ang rampa ay ang umaga ng lahat ng iba pa. Para sa akin ang pakikiramay niya; sa tala-orasan naman ang katapatan niya—na ibig sabihin, sa apatnapung taong dumating sa oras. Lalo akong naaantig dito habang tumatanda ako. Karamihan sa mga institusyon ay umaayon sa sinumang nasa harap nila at tinatawag iyon na paglilingkod. Walang sinumang pinagbibigyan ang lantsa, at hindi man lamang nito tinatawag na anuman ang ginagawa nito.

May ikalawang bangka sa 7:20. Alam din iyon ng lahat.² Hindi pa kailanman naiwang walang masasakyan ang sinuman dahil hindi niya naabutan ang unang lantsa; nahuli lamang sila, at dito, pananagutan mo ang pagkahuli mo. Hindi mo masisisi ang bangka. Umalis ang bangka nang dalawampung minuto bago mag-alas-siyete.

Mga tala

Apat sila, pawang mahigit pitumpung taong gulang. Tuwing umaga, nagtatalo sila tungkol sa temperatura ng tubig at nilulutas iyon sa pamamagitan ng busina: panalo ang sinumang nasa tubig pa nang tumunog ito.
Hindi ganoon kapuntuwal ang 7:20. Walang nag-aalala. Ikalawang lantsa ito; tungkulin nitong magpatawad.

Papuri sa talababa

Sun, 02 Mar 2025 00:00:00 GMT

Masama ang reputasyon ng talababa, at karapat-dapat naman ito sa karamihan ng batikos. Dito itinatago ng mga akademiko ang mga argumentong takot nilang ihayag nang lantaran; dito ibinabaon ng mga abogado ang sugnay na siyang magkakaroon ng bigat; dito nagtutungo ang isang uri ng nobelista upang magpakitang-gilas sa kapinsalaan ng mambabasa.¹ Kapag sinasabi ng mga tao na ayaw nila sa mga talababa, kadalasan ang ibig nilang sabihin ay ayaw nilang mapilitang tumingin sa ibaba ng pahina at matuklasang doon pala nagaganap ang tunay na usapan mula pa sa simula.

Gayunman, nais ko pa ring ipagtanggol ang talababa, dahil naniniwala akong nagmula ang masamang reputasyon nito sa maling paggamit, at isa sa maliliit na ligaya ng pagbabasa ang mahusay na paggamit dito.

Dalawang tinig

Ang mahusay na talababa ay ikalawang tinig. Nagsasalita ang pangunahing teksto kasabay ng takbo ng pangangatwiran; sumasabay naman dito ang tala at nagsasabi ng isang bagay na walang panahong pag-ukulan ang pangangatwiran. Isang sanggunian. Isang pag-aalinlangan. Isang biro na sisira sa talata kung isisingit doon. Maaaring makinig ang mambabasa o hindi. Iyan ang buong punto: ang talababa lang ang bahagi ng pahina na humihingi ng pahintulot.

Kaya inilalagay ko sa tabi ng teksto ang sarili kong mga tala, sa halip na sa ilalim nito. Sa malapad na screen, nakalagay ang mga ito sa gilid, katabi ng linyang kinabibilangan ng bawat isa, kaya naririnig ang ikalawang tinig kasabay ng una.² Sa telepono, na walang gilid na mapaglalagyan, bumabalik ang mga ito sa hulihan, gaya ng mga tala sa isang paperback. Alinman dito, hindi tumitigil ang pangunahing teksto para hintayin ang mga ito.

Isang tuntunin sa mga tala

Iisa ang tuntunin ko, at sinasadya ko lamang itong labagin: maaaring magdagdag ang isang tala, pero hindi ito dapat sumaklolo. Kung kailangan ng pangungusap ang talababa nito para magkaunawaan, mali ang pangungusap at benda lamang ang tala. Subukang basahin ang sanaysay nang inalis ang lahat ng tala. Kung nananatili itong buo, regalo ang mga tala. Kung bumagsak ito, andamyo ang mga iyon, at dapat alisin ang andamyo bago may lumipat doon.

Kapag binasa sa ganitong paraan, isang gawa ng pagtitiwala ang talababa. Sinasabi nito sa mambabasa: may natuklasan akong kawili-wili, at naniniwala akong ikaw na ang magpapasya kung kawili-wili rin ito para sa iyo.

Mga tala

Hindi ako magbabanggit ng mga pangalan. Alam mo ang uri ng aklat. May mga tala ang mga tala nito.
Matagal nang umiiral ang mga tala sa gilid. Pinuno ng mga mongheng tagakopya noong Gitnang Panahon at ng mga mambabasa nila ang mga gilid ng manuskrito ng mga pagwawasto, komentaryo at, paminsan-minsan, mga reklamo tungkol sa lamig.