Hãy nhìn vào đầu bất kỳ đoạn văn nào trong một cuốn sách in, bạn sẽ thấy một khoảng trống nhỏ: chỗ thụt đầu dòng. Nó trông như chẳng có gì, và đại khái đúng là như thế. Đó là nơi từng có một dấu hiệu.
Dấu ấy là dấu đoạn, ¶, chữ cái lật ngược và có nét đôi mà các trình xử lý văn bản vẫn hiển thị khi bạn yêu cầu chúng hiện những ký tự ẩn. Suốt một quãng dài trong lịch sử chữ viết, nó chẳng hề bị ẩn đi. Nó ngồi ở đầu một ý nghĩ mới, thường được tô đỏ, báo cho người đọc biết một lập luận đã kết thúc và một lập luận khác bắt đầu.
Một chữ cái hóa thành dấu hiệu
Dấu đoạn khởi đầu là một chữ cái. Những người chép sách viết bằng tiếng Latinh đánh dấu một phần mới, một capitulum, bằng chữ C; qua nhiều thế kỷ, chữ C có thêm một nét dọc, rồi thêm một nét nữa, lòng chữ dần kín lại, cho đến khi nó chẳng còn giống một chữ cái mà giống một lá cờ đen nhỏ.1 Dấu ấy thường được thêm vào sau khi văn bản đã viết xong, bởi một người khác dùng một loại mực khác: người tô chữ đỏ, người có nhiệm vụ đưa sắc đỏ vào trang sách.
Chính sự phân chia công việc ấy là khởi đầu của rắc rối. Người chép sách chừa một khoảng trống ở đầu mỗi phần để người tô chữ đỏ điền vào. Khi nghề in xuất hiện, thợ in vẫn giữ thói quen ấy: họ in phần chữ đen và chừa chỗ để sau đó có người thêm những dấu đỏ bằng tay. Nhưng rồi ngày càng ít người đến làm việc ấy.2 Sách được phát hành với những khoảng trống bỏ ngỏ. Độc giả dần quen với chúng. Cuối cùng, khoảng trống đã trở thành dấu hiệu.
Chỗ thụt đầu dòng như bóng ma
Tôi thấy đây là một trong những câu chuyện lay động lòng người nhất trong lịch sử trang sách. Mỗi đoạn văn thụt đầu dòng mà bạn từng đọc đều mang ở đầu mình một sự vắng mặt nho nhỏ, đường nét của một dấu đỏ chưa từng được ai tô. Suốt năm trăm năm, chúng ta vẫn đọc bóng ma của dấu đoạn và gọi nó là khoảng trắng.
Những trang này đưa sắc đỏ trở lại đôi chút. Mỗi đoạn trong một bài tiểu luận có số thứ tự ở lề, in bằng mực thứ hai; những từ đầu tiên của mỗi bài đều được in đỏ, như thể người tô chữ đỏ đã đánh dấu nơi văn bản bắt đầu. Đó không phải là hoài niệm. Một con số rất hữu ích: nhờ nó, độc giả có thể chỉ đúng vào chỗ bất đồng với tôi. Tôi ngờ rằng đó vẫn luôn là mục đích của những dấu đỏ.
Ghi chú
-
Tên gọi này có một câu chuyện dài của riêng nó, qua tiếng Pháp rồi tiếng Anh, bắt nguồn từ từ Hy Lạp paragraphos, nghĩa là một dấu ở lề. Đến khi vào tiếng Anh, nó đã biến thành, trong số những dạng khác, “pylcrafte”. Hồi ấy chính tả thoáng hơn nhiều.
-
Bài toán kinh tế rất đơn giản. Phần chữ đen có thể in hàng trăm bản trong một giờ; các dấu đỏ thì phải tô từng cái một. Một thứ rẻ, một thứ không; và thứ rẻ đã thắng.
|