Paragraf işaretinin uzun tatili

1Basılı bir kitaptaki herhangi bir paragrafın başına bakın; küçük, boş bir alan görürsünüz: girinti. Hiçbir şeye benzemiyor; aşağı yukarı gerçekten de hiçbir şey. Eskiden bir işaretin bulunduğu yer.

2Bu işaret, sözcük işlemcilerde gizli karakterleri göstermelerini istediğinizde hâlâ karşınıza çıkan, ters çevrilip çiftlenmiş harf ¶, yani paragraf işaretidir. Yazı tarihinin uzun bir döneminde hiç de gizli değildi. Yeni bir düşüncenin başında durur, çoğu zaman kırmızıya boyanır, bir savın sona erdiğini ve bir başkasının başladığını okura bildirirdi.

İşarete dönüşen harf

3Paragraf işareti bir harf olarak başladı. Latince yazan kâtipler yeni bir bölümü, capitulum’u, C harfiyle belirtirdi. Yüzyıllar içinde C’ye önce dikey bir çizgi, sonra bir tane daha eklendi; iç kıvrımı doldu ve sonunda artık bir harfe değil, küçük siyah bir bayrağa benzemeye başladı.¹1Adının Fransızca ve İngilizce üzerinden uzanan, Yunanca paragraphos sözcüğüne, yani kenardaki bir işarete dayanan uzun bir hikâyesi var. İngilizceye ulaştığında, başka biçimlerin yanı sıra, “pylcrafte” hâlini almıştı. O zamanlar yazım daha başıboş bir işti. Çoğu zaman metin yazıldıktan sonra, başka mürekkep kullanan başka biri tarafından eklenirdi: işi kırmızıları koymak olan rubrikatör.

4Sorun da bu iş bölümünde başladı. Kâtip, her bölümün başında rubrikatörün doldurması için bir boşluk bırakırdı. Matbaa gelince matbaacılar bu alışkanlığı sürdürdü: siyah metni diziyor, kırmızı işaretleri sonradan bir elin eklemesi için boşluk bırakıyorlardı. Ne var ki o eller giderek daha seyrek geldi.²2Hesap basitti. Siyah metin bir saatte yüzlerce kez basılabiliyordu; kırmızı işaretlerin ise teker teker boyanması gerekiyordu. Biri ucuzdu, diğeri değil; kazanan ucuz olan oldu. Kitaplar boşlukları doldurulmamış hâlde yayımlandı. Okurlar boşluklara alıştı. Sonunda boşluğun kendisi işaret oldu.

Bir hayalet olarak girinti

5Bunu sayfa tarihinin en dokunaklı öykülerinden biri olarak görüyorum. Şimdiye dek okuduğunuz her girintili paragraf, başında küçük bir yokluk taşır; kimsenin boyamadığı kırmızı bir işaretin siluetini. Beş yüz yıldır paragraf işaretinin hayaletini okuyor, ona beyaz alan diyoruz.

6Bu sayfalar kırmızının birazını geri getiriyor. Bir denemedeki her paragrafın numarası kenarda, ikinci mürekkeple yer alıyor; her denemenin ilk sözcükleri de kırmızı basılıyor, tıpkı bir rubrikatörün metnin nerede başladığını işaretleyeceği gibi. Bu nostalji değil. Bir numara işe yarar: okurun benimle aynı fikirde olmadığı yeri tam olarak göstermesini sağlar. Sanırım kırmızı işaretler başından beri bunun içindi.

Notlar

1. Adının Fransızca ve İngilizce üzerinden uzanan, Yunanca paragraphos sözcüğüne, yani kenardaki bir işarete dayanan uzun bir hikâyesi var. İngilizceye ulaştığında, başka biçimlerin yanı sıra, “pylcrafte” hâlini almıştı. O zamanlar yazım daha başıboş bir işti. ↩

2. Hesap basitti. Siyah metin bir saatte yüzlerce kez basılabiliyordu; kırmızı işaretlerin ise teker teker boyanması gerekiyordu. Biri ucuzdu, diğeri değil; kazanan ucuz olan oldu. ↩