Η μακρά άδεια του σημείου παραγράφου

1Κοιτάξτε την αρχή οποιασδήποτε παραγράφου σε ένα έντυπο βιβλίο και θα δείτε έναν μικρό κενό χώρο: την εσοχή. Μοιάζει με το τίποτα, και πάνω κάτω αυτό είναι. Είναι το σημείο όπου βρισκόταν κάποτε ένα σημάδι.

2Το σημάδι είναι το σημείο παραγράφου, ¶, το ανεστραμμένο και διπλό γράμμα που οι επεξεργαστές κειμένου εξακολουθούν να εμφανίζουν όταν τους ζητάτε να αποκαλύψουν τους κρυφούς χαρακτήρες. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας της γραφής, δεν ήταν καθόλου κρυφό. Καθόταν στην αρχή μιας νέας σκέψης, συχνά ζωγραφισμένο με κόκκινο, και έλεγε στον αναγνώστη πως ένα επιχείρημα είχε τελειώσει και ένα άλλο είχε αρχίσει.

Ένα γράμμα που έγινε σημάδι

3Το σημείο παραγράφου ξεκίνησε ως γράμμα. Οι γραφείς που έγραφαν στα λατινικά σημείωναν μια νέα ενότητα, ένα capitulum, με ένα C, και με το πέρασμα των αιώνων το C απέκτησε μια κάθετη γραμμή, έπειτα και δεύτερη, και το εσωτερικό του γέμισε, ώσπου έπαψε πια να μοιάζει με γράμμα και έμοιαζε με μια μικρή μαύρη σημαία.¹1Το όνομα «πιλκρόου» έχει τη δική του μακρά ιστορία, περνώντας από τα γαλλικά και τα αγγλικά, με αφετηρία την ελληνική λέξη παράγραφος, ένα σημάδι στο περιθώριο. Όταν έφτασε στα αγγλικά, είχε γίνει, μεταξύ άλλων, «pylcrafte». Τότε η ορθογραφία ήταν πιο χαλαρή υπόθεση. Συχνά προστιθόταν αφού είχε γραφτεί το κείμενο, από κάποιον άλλον, με διαφορετικό μελάνι: τον ρουμπρικαδόρο, που είχε ως δουλειά να βάζει το κόκκινο.

4Εκεί άρχισαν τα προβλήματα, με αυτόν τον καταμερισμό εργασίας. Ο γραφέας άφηνε έναν χώρο στην αρχή κάθε ενότητας για να τον συμπληρώσει ο ρουμπρικαδόρος. Όταν ήρθε η τυπογραφία, οι τυπογράφοι διατήρησαν τη συνήθεια: τύπωναν το μαύρο κείμενο και άφηναν τον χώρο για να προσθέσει αργότερα κάποιος με το χέρι τα κόκκινα σημάδια. Και, όλο και συχνότερα, τα χέρια δεν έφταναν ποτέ.²2Τα οικονομικά ήταν απλά. Το μαύρο κείμενο μπορούσε να τυπωθεί εκατοντάδες φορές μέσα σε μία ώρα· τα κόκκινα σημάδια έπρεπε να ζωγραφιστούν ένα ένα. Το ένα ήταν φτηνό και το άλλο όχι, κι επικράτησε το φτηνό. Τα βιβλία κυκλοφορούσαν με τα κενά άδεια. Οι αναγνώστες συνήθισαν τα κενά. Τελικά, το κενό έγινε το σημάδι.

Η εσοχή ως φάντασμα

5Βρίσκω πως αυτή είναι μία από τις πιο συγκινητικές ιστορίες στην ιστορία της σελίδας. Κάθε παράγραφος με εσοχή που έχετε διαβάσει ποτέ κουβαλά στην αρχή της μια μικρή απουσία, το περίγραμμα ενός κόκκινου σημαδιού που κανείς δεν ζωγράφισε. Εδώ και πεντακόσια χρόνια διαβάζουμε το φάντασμα του σημείου παραγράφου και το αποκαλούμε λευκό χώρο.

6Αυτές οι σελίδες ξαναφέρνουν λίγο από το κόκκινο. Κάθε παράγραφος ενός δοκιμίου έχει τον αριθμό της στο περιθώριο, με το δεύτερο μελάνι, και οι πρώτες λέξεις κάθε δοκιμίου τυπώνονται με κόκκινο, όπως θα σημείωνε ένας ρουμπρικαδόρος την αρχή ενός κειμένου. Δεν είναι νοσταλγία. Ένας αριθμός είναι χρήσιμος: επιτρέπει στον αναγνώστη να δείξει το ακριβές σημείο με το οποίο διαφωνεί μαζί μου. Αυτό, υποψιάζομαι, ήταν πάντα το νόημα των κόκκινων σημαδιών.

Σημειώσεις

1. Το όνομα «πιλκρόου» έχει τη δική του μακρά ιστορία, περνώντας από τα γαλλικά και τα αγγλικά, με αφετηρία την ελληνική λέξη παράγραφος, ένα σημάδι στο περιθώριο. Όταν έφτασε στα αγγλικά, είχε γίνει, μεταξύ άλλων, «pylcrafte». Τότε η ορθογραφία ήταν πιο χαλαρή υπόθεση. ↩

2. Τα οικονομικά ήταν απλά. Το μαύρο κείμενο μπορούσε να τυπωθεί εκατοντάδες φορές μέσα σε μία ώρα· τα κόκκινα σημάδια έπρεπε να ζωγραφιστούν ένα ένα. Το ένα ήταν φτηνό και το άλλο όχι, κι επικράτησε το φτηνό. ↩