در ستایش پانوشت

1پانوشت بدنام است، و بیشتر این بدنامی هم بجاست. جایی است که دانشگاهیان بحث‌هایی را پنهان می‌کنند که جرئت طرح آشکارشان را ندارند؛ جایی که وکلا بندی را دفن می‌کنند که اهمیت پیدا خواهد کرد؛ جایی که نوع خاصی از رمان‌نویس می‌رود تا به بهای خواننده، زیرکی به خرج دهد.¹1اسم نمی‌برم. خودتان می‌دانید چه جور کتابی را می‌گویم. یادداشت‌هایش هم یادداشت دارند. وقتی مردم می‌گویند از پانوشت‌ها بیزارند، معمولاً منظورشان این است که از این بیزارند که وادار شوند چشمشان را به پایین صفحه بدوزند و ببینند گفت‌وگوی واقعی از همان اول آنجا جریان داشته است.

2بااین‌همه، می‌خواهم از پانوشت دفاع کنم، چون فکر می‌کنم بدنامی‌اش از بد به‌کار بردنش می‌آید، و استفادهٔ درست از آن یکی از لذت‌های کوچکِ خواندن است.

دو صدا

3پانوشت خوب صدایی دوم است. متن اصلی با آهنگ استدلال پیش می‌رود؛ پانوشت کنارش قدم برمی‌دارد و چیزی می‌گوید که استدلال برایش وقت ندارد. منبعی. تردیدی. شوخی‌ای که اگر در دل بند می‌آمد، رشتهٔ آن را از هم می‌گسست. خواننده می‌تواند گوش بسپارد یا نه. تمام نکته همین انتخاب است: پانوشت تنها بخشی از صفحه است که اجازه می‌گیرد.

4برای همین است که پانوشت‌های خودم را کنار متن می‌گذارم، نه زیر آن. در نمایشگری عریض، در حاشیه و کنار سطری می‌نشینند که به آن تعلق دارند، تا صدای دوم هم‌زمان با صدای نخست شنیده شود.²2حاشیه‌نویسی قدمتی دیرینه دارد. کاتبان قرون وسطا و خوانندگانشان حاشیهٔ نسخه‌های خطی را از اصلاحات، شرح‌ها و گاهی هم شکایت از سرما پر می‌کردند. در گوشی، که حاشیه‌ای در کار نیست، به انتهای متن برمی‌گردند، مثل پانوشت‌های یک کتاب شومیز. در هر دو حالت، متن اصلی هرگز نمی‌ایستد تا منتظرشان بماند.

قاعده‌ای برای پانوشت‌ها

5یک قاعده دارم که فقط از روی عمد زیر پا می‌گذارمش: پانوشت می‌تواند چیزی بیفزاید، اما نباید چیزی را نجات دهد. اگر جمله‌ای برای معنا دادن به پانوشتش نیاز داشته باشد، جمله ایراد دارد و پانوشت وصله‌ای است بر زخم. آزمونش این است که مقاله را بدون هیچ‌یک از پانوشت‌ها بخوانید. اگر همچنان پابرجا ماند، پانوشت‌ها هدیه‌اند. اگر فرو ریخت، داربست بوده‌اند، و داربست را باید پیش از آن‌که کسی در آن ساکن شود، پایین آورد.

6اگر این‌طور بخوانیم، پانوشت کنشی از سر اعتماد است. به خواننده می‌گوید: این چیزی است که به نظرم جالب آمد، و باور دارم خودتان تصمیم می‌گیرید که برای شما هم جالب هست یا نه.

یادداشت‌ها

1. اسم نمی‌برم. خودتان می‌دانید چه جور کتابی را می‌گویم. یادداشت‌هایش هم یادداشت دارند. ↩

2. حاشیه‌نویسی قدمتی دیرینه دارد. کاتبان قرون وسطا و خوانندگانشان حاشیهٔ نسخه‌های خطی را از اصلاحات، شرح‌ها و گاهی هم شکایت از سرما پر می‌کردند. ↩